Jednym z poważniejszych problemów dotykających obecnie młodzież, jak i osoby dorosłe, jest uzależnienie od różnego rodzaju narkotyków. Istnieje wiele mitów, które sprawiają, że osoby sięgające po różne substancje psychoaktywne nie zdają sobie sprawy ze szkodliwości ich wpływu na zdrowie fizyczne, psychiczne i funkcjonowanie społeczne.

Czym są narkotyki?

Narkotyki to substancje psychoaktywne pochodzenia chemicznego bądź roślinnego. Pośród substancji narkotykowych wyróżniamy: stymulanty, dopalacze, opiaty, substancje halucynogenne i kanabinole.

Najpopularniejsze stymulanty to kokaina, amfetamina i pochodne, extasy. Najbardziej powszechnie stosowanym dopalaczem jest mefedron. W jego skład wchodzą substancje różnego, często nieznanego pochodzenia, podobnie jak w przypadku innych dopalaczy. Główne opiaty to heroina, morfina, opium. Substancje halucynogenne to substancje pochodzenia syntetycznego (LSD, MDMA, ketamina), bądź naturalnego (różnego rodzaju rośliny o działaniu psychodelicznym). Kanabinole to marihuana i haszysz. Poważnym problemem stała się obecnie marihuana syntetyczna, której skład jest również często nieznanego pochodzenia.

Powyższe substancje charakteryzują się działaniem uzależniającym ze względu na silne oddziaływanie na ośrodek nagrody w mózgu i nadprodukcję głównie dopaminy, ale także serotoniny czy noradrenaliny. Z tego powodu osoby używające stymulantów czy opiatów doświadczają natychmiastowej poprawy nastroju, poczucia ulgi i euforii, co w przypadku nadużywania może prowadzić w szybkim tempie do uzależnienia.

Diagnoza uzależnienia od narkotyków

Według obowiązującej w Polsce klasyfikacji chorób i zaburzeń psychicznych ICD 10, aby zdiagnozować uzależnienie od narkotyków należy spełnić minimum 3 z 6 poniższych kryteriów, które to wystąpiły przez minimum miesiąc w ciągu ostatniego roku:

  • Głód substancji polegający na przymusie jej przyjmowania.
  • Wzrost tolerancji tj. potrzeba zwiększania ilości substancji w celu osiągnięcia podobnego efektu, jak wcześniej po zażyciu.
  • Koncentracja na zażywaniu, przy jednoczesnej utracie dotychczasowych zainteresowań i rezygnacji z ważnych aktywności życiowych.
  • Upośledzenie kontroli zażywania.
  • Występowanie objawów odstawienia przy próbach zaprzestania używania substancji.
  • Straty w obszarach: zdrowia, życia osobistego, życia zawodowego lub szkolnego osoby zażywającej i dalsze używanie substancji pomimo tych strat.

Przyczyny uzależnienia

Przyczyny uzależnienia od wszelkich substancji psychoaktywnych rozumie się obecnie jako zespół czynników biologicznych i psycho-społecznych.

  • Czynniki biologiczne to przede wszystkim wspomniany już wcześniej pobudzany obszar nagrody w mózgu odpowiedzialny za produkcję dopaminy.
  • Na czynniki psychospołeczne składa się środowisko, w którym wyrasta dana osoba, relacje w rodzinie i relacje z rówieśnikami, ale także możliwości rozwoju lub ich brak.
  • Jednym z ważniejszych powodów zwiększających ryzyko uzależnienia, a obserwowanym w praktyce klinicznej jest wystąpienie w historii pacjenta wydarzeń traumatycznych takich, jak przemoc, nadużycia seksualne i zaniedbania emocjonalne. W przypadku przeżytych traum osoby uzależnione dość wcześnie uczą się koić ból psychiczny poprzez substancje, których działanie powoduje szybkie poczucie ulgi i przyjemności.

Skutki uzależnienia od narkotyków

Skutki uzależnienia od substancji psychoaktywnych znamy coraz lepiej dzięki badaniom rezonansem magnetycznym i pozytronową tomografią emisyjną.

  • Dzięki tym badaniom wiemy, że u osób uzależnionych nie następuje wzrost połączeń nerwowych, co oznacza utratę zdolności uczenia się, mniejszą zdolność do podejmowania wyborów, przyswajania informacji czy przystosowania do nowych okoliczności.
  • U osób uzależnionych obszary kory mózgowej odpowiedzialne za regulację emocji i podejmowanie racjonalnych decyzji wykazują się mniejszą aktywnością. W badaniach na zwierzętach, którym podawano kokainę wykryto obniżoną liczbę komórek nerwowych, zmiany w aktywności komórek i nieprawidłowe ich rozgałęzienie. Podobne zmiany zaobserwowano po długotrwałym zażywaniu opiatów.
  • Dodatkowo, dochodzi do długofalowych zmian chemicznych w mózgu, szczególnie stymulanty bezpośrednio zwiększają poziom dopaminy, co powoduje bycie na sztucznym „haju” osób uzależnionych i coraz szybszą utratę tego stanu przy braku substancji. Osoby uzależnione są podatne na głód substancji i nawroty choroby, jaką jest uzależnienie jeszcze wiele miesięcy lub nawet lat po odstawieniu substancji.
  • Skutki uzależnienia od narkotyków to również wynikające z powyższych, biologicznych zmian konsekwencje dla zdrowia psychicznego, dla relacji osobistych, a także dla rozwoju szkolno-zawodowego. Osoby uzależnione zmagają się także z brakiem umiejętności regulowania stanów emocjonalnych, trudnościami w racjonalnej ocenie sytuacji, w planowaniu, niezdolnością do odraczania gratyfikacji.

Leczenie uzależnienia od narkotyków

  • Leczenie pacjentów uzależnionych od narkotyków powinno zaczynać się od detoksykacji organizmu. W zależności od poszczególnych substancji czas potrzebny na detoks jest różny. Opiaty wymagają najdłuższego okresu detoksykacji tj. kilku tygodni. Detoksykacja powinna odbywać się w specjalistycznym ośrodku, pod kontrolą lekarza.
  • W przypadku uzależnienia od opiatów stosuje się substytucję, czyli zamienniki w postaci leków. Często niezbędne jest również włączenie farmakoterapii, gdyż odstawienie między innymi stymulantów, może powodować depresję lub stany lękowe.
  • Zdarza się, że zażycie substancji halucynogennych lub kanabinoli powoduje psychozę lub stany lękowe. Potrzebna jest wtedy hospitalizacja i leczenie psychiatryczne.
  • Właściwym sposobem leczenia jest psychoterapia. Psychoterapia może odbywać się w ośrodku zamkniętym, gdzie trwa co najmniej kilka tygodni do kilku miesięcy lub w formie terapii ambulatoryjnej tzw. „dochodzącej”. Terapia ambulatoryjna to połączenie psychoterapii indywidualnej i grupowej i trwa minimum rok.
  • Głównym celem psychoterapii jest nauka właściwej regulacji emocjonalnej, zbudowanie zdrowych nawyków radzenia sobie ze stresem i napięciem emocjonalnym, a także zdolności do tworzenia bliskich relacji z ludźmi. Podstawowym warunkiem zmiany jest zbudowanie motywacji pacjenta i stworzenie relacji terapeutycznej opartej na zaufaniu, szacunku i zrozumieniu.

Justyna Glińska – psycholog, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień